ترویج علم

ترویج علم

مطالعه تحلیل محتوای کتاب‌های درسی علوم تجربی دوره ابتدایی از منظر آموزش محیط‌زیست و زمین پاک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار فیزیک پژوهشکده برنامه ریزی درسی و نوآوری های آموزشی پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش
چکیده
هدف: هدف این مقاله، تحلیل محتوای کتاب‌های درسی علوم دوره ابتدایی از منظر مفاهیم مرتبط با «زمین پاک» است.
روش شناسی: روش پژوهش حاضر تحلیل محتوا است و جامعه آماری: شامل کتاب‌های علوم پایه‌های اول تا ششم ابتدایی می‌باشد. داده‌ها با استفاده از فرم تحلیل محتوا و محورهای مرتبط با محیط‌زیست (منابع طبیعی، آلودگی، بازیافت، مصرف بهینه) جمع‌آوری و کدگذاری شدند.
یافته‌ها: در حالی که برخی مفاهیم مانند منابع طبیعی و آب به شکل نسبی پوشش داده شده‌اند، موضوعاتی مانند تغییر اقلیم، بازیافت و حفاظت از حیات وحش کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. منابع طبیعی با 25% و ۳۵ مورد در بیشترین رتبه قرار دارد و نقش پررنگی در محتوای بررسی‌شده ایفا می‌کند. حوزه‌های مرتبط با آلودگی محیط‌زیست با 15%، مصرف بهینه انرژی با 11%، بازیافت با 7% و حفاظت از حیات‌وحش با6% بخش‌های کوچک‌تری از محتوا را تشکیل می‌دهند، اما همچنان اهمیت قابل‌توجهی در تحلیل دارند.
نتایج: در کنار پوشش گسترده‌ی مفاهیم عمومی علوم، موضوعات محیط‌زیستی سهم معناداری در محتوای بررسی‌شده دارند. با این حال تغییر اقلیم و آموزش عملی محیط‌زیست کمتر مورد توجه قرار گرفته است و موضوعات محیط‌زیستی نوین در کتاب‌های ایران کم دیده می‌شوند و با استانداردهای جهانی فاصله دارند. این نتایج می‌تواند مبنایی برای بازنگری و غنی‌سازی محتوای کتاب‌های درسی علوم تجربی دوره ابتدایی و تقویت آموزش محیط‌زیست در این کتاب‌ها باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

  احمدی، منیژه و حسینی، سپیده. (۱۴۰۲). تحلیل مفاهیم سواد محیط‌زیستی در کتاب‌های علوم دوره ابتدایی بر اساس برنامه درسی ملی. محیط‌زیست و توسعه فرابخشی، (۷۹).
   بهرامی، سمیرا. (۱۳۹۸). تحلیل محتوای کتاب‌های علوم‌تجربی سال تحصیلی ۹۶-۹۵ دوره متوسطه اول از نظر میزان انتقال سواد انرژی. انرژی ایران، ۲۲(۴)، ۷۲.
   جانی، ابراهیم؛ حسینی، مهدی؛ قادری، علی و دروار، زینب. (۱۳۹۴). نقش آموزش محیط‌زیست در مدارس دوره ابتدایی جهت درونی شدن فرهنگ حفاظت از محیط‌زیست. کنفرانس بین‌المللی محیط‌زیست و منابع طبیعی، شیراز.
   حسینی‌راد، منیژه و رحمتی، زهرا. (۱۴۰۱). آموزش زیست‌محیطی دانش‌آموزان: کارایی شیوه‌های نوین و عملیاتی. پژوهش در آموزش زیست‌شناسی، ۴(۱۰)، ۵۱-۶۴.
   خدایی‌ساهیوند، اکرم؛ اسماعیلی، لیلا؛ اسماعیلی، زینب و دخشان، میهن. (۱۴۰۴). آموزش برای توسعه پایدار در برنامه‌ریزی درسی مدارس. اولین همایش بین‌المللی معلمان پیشرو در عصر پژوهش‌های تحول‌آفرین، اهواز. https://civilica.com/doc/2427377
   سلطانی‌بهرام، سعید؛ احمدوند، زینب و آیرملو، توحید. (۱۴۰۲). تحلیل محتوای کتاب‌های درسی سال اول و دوم دبستان بر اساس رویکرد آموزش محیط‌زیست. مطالعات علوم محیط‌زیست، ۸(۴)، ۷۳۳۰-۷۳۴۳.
   شولز، رولند ورنر. (۱۳۹۸). سواد محیط‌زیستی در علم و جامعه (جلد اول). (مهدی قربانی، مترجم). انتشارات دانشگاه تهران.
   عزیزی‌شمامی، مصطفی؛ هدایتیان، سجاد و قنبری، فاطمه‌زهرا. (۱۴۰۳). تحلیل محتوای کتب درسی دوره ابتدایی بر اساس مؤلفه‌های محیط‌زیست پایدار. جامعه و محیط‌زیست، ۱(۲)، ۱۱۷-۱۴۲.
   کرامتی، انسی و احمدآبادی، زهرا. (۱۳۹۷). تحلیل محتوای کتاب‌های درسی علوم‌تجربی در دوره اول متوسطه از لحاظ توجه به آموزش‌های زیست‌محیطی. پژوهش‌های برنامه درسی، ۸(۱).
   لاریجانی، مریم و یداللهی، علی‌اکبر. (۱۳۹۷). بررسی وضعیت آموزش محیط‌زیست در نظام آموزش رسمی کشور (مطالعه موردی: مقطع ابتدایی مدارس شهرستان بهارستان، استان تهران). مطالعات علوم محیط‌زیست، ۳(۳)، ۷۴۴-۷۵۵.
 
ب) منابع انگلیسی (English Resources)
   Al Darayseh, A. S., & AlHawamdeh, B. (2024). Science textbooks as an education resources for sustainability: A content analysis. Eurasia Journal of Mathematics, Science and Technology Education, 20(1), em2383.
   IPCC. (n.d.). Reports. Retrieved from https://www.ipcc.ch/reports/
   Karatekin, K. (2012). Environmental literacy in Turkey primary schools’ social studies textbooks: Content analysis method. Procedia – Social and Behavioral Sciences.
   Singleton, J. (2022). A content analysis of environmental education standards: Mixed methods. Eco Thinking Journal.
   UNESCO. (2017). Education for Sustainable Development Goals: Learning Objectives. UNESCO Publishing.
   UNESCO. (2020). Education for Sustainable Development.
   UNESCO. (2025). GCI-Methods. Retrieved from https://www.uis.unesco.org/sites/default/files/medias/fichiers/2025/08/EDSC.11.3.4.GCI-Methods_0.pdf