ترویج علم

ترویج علم

شناسایی الگوی اصلاح کج‌فهمی‌ها‌ی شیمی و ارتقای فرهنگ علمی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
الهه کشاورز 1
فاطمه مشک بید 2
1 استادیار گروه آموزشی علوم پایه، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
2 دانشجوی گروه آموزشی علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، ایران
10.22034/popsci.2023.357801.1234
چکیده
هدف: از جمله اساسی‌ترین فعالیت‌هایی که در اغلب کشور‌های دنیا در جهت بهبود فرهنگ علمی جامعه انجام می‌شود، بکارگیری روش‌های نوین آموزشی و اصلاح طرح‌واره‌های ذهنی فراگیران است. به دلیل ضرورت درک صحیح مفاهیم انتزاعیِ علوم پایه در تمامی مقاطع تحصیلی، پژوهش حاضر با هدف شناسایی الگوی اصلاح کج‌فهمی‌ها در آموزش مفاهیم شیمی انجام شد. روش: روش پژوهش در مطالعه‌ی حاضر، رویکرد فراترکیب است. جامعه‌ی‌ آماری، شامل تمامی پژوهش‌های مرتبط با اصلاح کج‌فهمی در آموزش شیمی از سال 1380 تا 1400 مستخرج از پایگاه‌های اطلاعاتی نشریات فارسی زبان است که با جستجوی نظام‌مند و با رعایت معیارهای ورود و خروج بررسی شد و در نهایت 7 سند که بیشترین انطباق را با معیارها داشتند، انتخاب گردید و یافته‌ها مورد تجزیه، تحلیل و ترکیب واقع شد. سوال پژوهش این بود که بر اساس نتایج مطالعات، روش‌های موثر بر اصلاح کج‌فهمی‌ها چه دستاوردهایی برای مدرسان و معلمان در آموزش مفاهیم شیمی داشته است؟ یافته‌ها: پس از انجام مراحل پژوهش، مهم‌ترین مولفه‌های اصلاح و کاهش کج‌فهمی‌ در آموزش شیمی در قالب مدلی با 5 مقوله‌ی هسته‌ای، 12 مقوله و 47 مفهوم، شامل حیطه‌های ارزشیابی، راهبردی، نوآوری، کاربردی و عاطفی، معرفی گردید. نتایج: نتایج مطالعه نشان داد که با بکارگیری رویکردهای موثر بر اصلاح کج‌فهمی، آموزشگران می‌توانند سبب ترویج و ارتقای فرهنگ علمی افراد جامعه شوند. یافته‌های مطالعه‌ی حاضر می‌تواند جهت تدوین کتاب‌ها و سرفصل‌ دروس، مورد توجه دست‌اندرکاران آموزشی و فرهنگی قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
فرهنگ علمی
تدریس موثر
اصلاح کج‌فهمی‌
آموزش شیمی
مفاهیم انتزاعی

  1. . احمدآبادی، زهرا (1399). بررسی کج‌فهمی‌ها در پیوندهای شیمیایی براساس الگوی تفکر چند سطحی جانستون. پژوهش در آموزش شیمی، دوره 2، شماره 1، صفحه 25-40.

    1. احمدی، یاور (1399). کج‌فهمی‌های معلمان مدارس ابتدایی شهرستان مرند در مورد حالت‌های فیزیکی ماده. پژوهش در آموزش شیمی، دوره 2، شماره 1، صفحه 57-67.
    2. اکبری دیلماقی، کریم، و پورمحمود حصار، علی، و الهام، هادی (۱۳۹۷). کاربست رویکردهای آموزشی زمینه محور مبتنی برکاوشگری و آزمایشگاه مجازی برای اصلاح کج‌فهمی‌های دانش‌آموزان در مبحث اسید و باز. دانشگاه ارومیه- دانشکده شیمی. رساله دکتری تخصصی.
    3. اکبری، فرشته، و صباغان، مریم، و صدق پور، صالح (1391). مدل‌یابی نقشه مفهومی در آموزش آلکان‌ها در شیمی آلی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی. دانشکده علوم پایه.

    ۵. باقری، ندا، و کرمی‌گزافی، علیرضا، و صدرالاشرافی، مسعود (1390). استفاده از مدل تغییر مفهومی در راستای کاهش کج‌فهمی‌های دانش‌آموزان دختر مقطع پیش دانشگاهی میان جلگه نیشابور در موضوع الکتروشیمی به منظور ارتقا سطح دانش و نگرش آنان در سال تحصیلی 90 -89. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی. دانشکده علوم پایه.

    ۶. بدریان، عابد (1395). بررسی تصورات و کج‌فهمی‌های دانش‌آموزان پایه سوم ابتدایی درباره پدیده‌های تبخیر و میعان. فصلنامه علمی پژوهشی تعلیم و تربیت، دوره ۳۲، شماره 2، صفحه 87-112.  

    1. بدریان، عابد، و السادات شکرباغانی، اشرف، و پور اسکندری، رامین (1392). بررسی کج‌فهمی‌های دانش‌آموزان پایۀ پنجم ابتدایی دربـارۀ مفهوم گرمـا و دمـا. نوآوری‌های آموزشی، دوره 12، شماره 4، صفحه 93-110.
    2. بدریان، عابد، و صفری، پریوا (1395). بررسی تصورات و کج‌فهمی‌های دانش‌آموزان پایه ششم ابتدایی درباره مفهوم انرژی. فصلنامه علمی پژوهشی خانواده و پژوهش، دوره 13، شماره 1، صفحه 117-137.
    3. جمالی، مریم، و صادق زاده قمصری، علیرضا، و صالحی امیری، سیدرضا، و فرمهینی فراهانی، محسن (1398). بررسی وضعیت موجود مدیریت ارتقای سواد فرهنگی در آموزش و پرورش ایران. راهبرد اجتماعی فرهنگی، دوره 8، شماره 23، 31-51.
    4. حقیقت، حمیده، و فتحی نیا، مهرانگیز (1399). کاربرد نظریه های یادگیری در آموزش شیمی.پژوهش در آموزش شیمی، دوره 2، شماره 1، صفحه 5-23.
    5. 11. خاکی، مطهره، و زمانی، الهام، و امینی، زهرا (1400). بررسی کج‌فهمی‌های دانش‌آموزان دوره متوسطه در یادگیری موضوع ترمودینامیک. پژوهش در آموزش شیمی، دوره 3، شماره 1، صفحه 19-40.
    6. خدائی، علیرضا، و سعادتی، مسعود (1399). مطالعه و بررسی درک دانشجو معلمان رشته آموزش فیزیک از مفاهیم مرتبط با قانون پایستگی جرم و استوکیومتری و استخراج کج‌فهمی‌های آن‌ها. پژوهش در آموزش شیمی، دوره 1، شماره 4، صفحه 51-72.
    7. زمانی، کوثر، و امانی، وحید (1398). مروری بر کاربرد نرم افزارهای نقشه مفهومی در تسهیل و بهبود کیفیت آموزش و یادگیری شیمی. پژوهش در آموزش شیمی، دوره 1، شماره 1، صفحه 15-34.
    8. سعادتی، مسعود (1397). مطالعه و بررسی میزان درک دانشجومعلمان رشته آموزش شیمی درباره مفاهیم مربوط به الکتروشیمی و مقایسه نتایج آن با دانش‌آموزان دوره متوسطه. پویش در آموزش علوم پایه، دوره 4، شماره 10، صفحه 71-85.
    9. سعادتی، مسعود (1398). مطالعه و شناسایی کج‌فهی‌‌های دانشجومعلمان پسر رشته آموزش ابتدایی در مورد تفاوت ویژگی‌های ذرات سازنده مواد در حالت‌های فیزیکی مختلف. پژوهش درآموزش شیمی، دوره 1، شماره 3، صفحه 97-129.
    10. سلیمانی، خدیجه، و عبودی، جلال، و خجسته، ویدا (1399). بهبود علاقه دانش‌آموزان در درس شیمی و آزمایشگاه با ارائه و ارتقای مهارت کار گروهی و عملی. پژوهش در آموزش شیمی، دوره 2، شماره 3، صفحه 37-48.
    11. سیف، علی اکبر (1398). روانشناسی پرورشی نوین (روانشناسی یادگیری و آموزش). تهران: نشر دوران، چاپ 17.
    12. صابری نجف‌آبادی، ملیحه (1394). ترویج فرهنگ ایرانی و اسلامی در موزه‌های اکتشافی علم. ترویج علم. دوره 6، شماره 1، صفحه 21-35.
    13. صادقی، رقیه، و معظمی، مجتبی، و هاشمی، محمود، و کاوسی، اسمعیل، و میراسماعیلی، بی بی سادات (1400). ارئه الگوی توانمندسازی فناورانه نومعلمان دوره ابتدایی شهر تهران. ترویج علم. دوره 12، شماره 1، صفحه 105-127.
    14. عبد‌اله میرزائی، رسول، و کوهی فائق، امراله، و الله ارشدی، نعمت (1394). کج‌فهمی‌های دانش‌آموزان در یادگیری مفاهیم الکتروشیمی در دبیرستان. نوآوری‌های آموزشی، دوره 14، شماره 4، صفحه 124-149.
    15. عظمت، جعفر، و خدائی، علیرضا (1399). بررسی کج‌فهمی‌های رایج دانش‌آموزان در مفاهیم مرتبط با پیوندهای شیمیایی.پژوهش در آموزش شیمی، دوره 1، شماره 4، صفحه ۷۳-89.
    16. قدیمی، اکرم (1396). معرفی بسته برنامه‌های مربوط به آگاه‌سازی در خصوص ترویج علم و نقشه جامع علمی کشور. ترویج علم. دوره 8، شماره 1، صفحه 5-25.
    17. کبیری، محمد جواد، و انارکی فیروز، اعظم، و صالح صدق پور، بهرام (1395). بررسی اثربخشی روش‌های تدریس پاژیل و نقشه مفهومی بر کاهش کج‌فهمی‌های دانش‌آموزان در مبحث آنتروپی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی. دانشکده علوم-پایه.
    18. کشاورز، الهه (1399). اصلاح کج‌فهمی بر به‌کارگیری راهبردهای تدریس مطلوب در آموزش اثربخش مفاهیم شیمی موجود در کتاب‌های علوم ابتدایی. طرح فرصت پژوهشی.

    25. منافی شرف آباد، کاظم، و زمانی، الهام. (1391). نقش نظام آموزش و پرورش در توسعه فرهنگی جامعه. نشریه مهندسی فرهنگی. 74-73.

    1. منوچهری‌زاده، الهام (1399). شناسایی کج‌فهمی‌های دانشجومعلمان علوم تربیتی دانشگاه فرهنگیان درباره‌ی مفاهیم گرما و دما و مقایسه‌ی نتایج آن با رشته‌ی تحصیلی دبیرستانی آن‌ها. پویش در آموزش علوم پایه، دوره 6، شماره 20، صفحه 36-51.
    2. مهربان، زهرا (1399). بدفهمی‌های دانش‌آموزان در علوم تجربی دوره اول ابتدایی و نقش آموزگاران در شناسایی و اصلاح آن‌ها. فصلنامه علمی- پژوهشی تعلیم و تربیت، دوره 36، شماره 1، صفحه 125-152.
    3. نقی‌زاده سرابی، میرعلی، و سعادتی، مسعود (1400). بررسی مطالعات انجام شده درباره کج‌فهمی‌های رایج دانش‌آموزان در مورد برخی مفاهیم متداول علوم تجربی دوره ابتدایی. پژوهش در آموزش شیمی، دوره 3، شماره 2، صفحه ۳۷-52.
    4. نوری، رضا، و حسینی، امیر مسعود، و امانی، وحید (1398). بررسی کج‌فهمی‌های رایج دانش‌آموزان دوره‌ی دوم متوسطه و دانشجو معلمان رشته‌ی آموزش شیمی در مفاهیم سینتیک شیمیایی، جرم اتمی– مول و انحلال پذیری و مقایسه آن‌ها با یکدیگر. پویش در آموزش علوم پایه، دوره 5، شماره 15، صفحه 1-13.
    5. نوری، رضا، و رحیمی مروئی، رامین (1400). استفاده از بازی در آموزش شیمی آلی. پژوهش در آموزش شیمی، دوره 3، شماره 1، صفحه 101-123.
    6. همایی مقدم، عاطفه، و شاهوند، منا، و صادقی حاجی بابا، سیده شقایق (1400). بررسی کج‌فهمی دانش‌آموزان دوره‌ی دوم متوسطه درباره مفاهیم مول و جرم اتمی.پژوهش در آموزش شیمی، دوره 3، شماره 1، صفحه 57-74.   

    32.یوسفی، محمد رضا، و کرمی‌گزافی، علیرضا، و یونسی، جلیل (1388). بررسی تاثیر روش‌های مختلف ارائه‌ی مطالب مبحث تعادلات شیمیایی و استفاده از قانون تعادل شیمیایی و اصل لوشاتلیه بر میزان کج‌فهمی‌های دانش‌آموزان. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی. دانشکده علوم پایه.

    1. Allen, M. (2014). Misconceptions in Primary Science. New York: Open University Press; 2nd Revised ed. Edition.
    2. Allen, M. )2010(. Misconceptions in Primary Science. Berkshire, England: Open University Press, McGraw-Hill education.
    3. Benedek, M., Karstendiek, M., Ceh, S. M., Grabner, R. H., Krammer, G., Lebuda. I., Silvia, P. J., Cotter, K. N., Li. Y., Hu, W., Martskvishvili, K., Kaufman, J. C. (2021). Creativity Myths: Prevalence and Correlates of Misconceptions on Creativity. Personality and Individual Differences. 182(2): 111068.

    36. Caballes, D. G., Abenes, F. M. D. (2020). Misconceptions in Chemistry of High School Teachers and its Origin. International Journal of Knowledge Engineering and Data Mining. 12(3): 48-54.

    1. Christopher Smith. K., Villarreal, S. (2015). Using Animations in Identifying General Chemistry Students' Misconceptions and Evaluating their Knowledge Transfer Relating to Particle Position in Physical Changes. Chemistry Education Research and Practice, 16(2): 273-282.
    2. Ditta, A. S., Strickland-Hughes, C. M., Cheung, C., Wu, R. (2020). Exposure to information increases motivation to learn more. Learning and Motivation. 72: 101668.
    3. Gilbert, J. K., Treagust, D. (2009). Multiple Representations in Chemical Education. Springer Dordrecht.
    4. Gönen, S., Kocakaya, S. (2010). A Cross -Age Study on the Understanding of Heat and Temperature. Eurasian Journal of Physics and Chemistry Education, 2(1): 1-15.
    5. Johnstone, A. H. (2000). Teaching of Chemistry- Logical or Psychological? Chemistry Education Research and Practice, 1(1): 9-15.
    6. Sandelowski, M., Barroso, J. )2007(. Handbook for Synthesizing Qualitative Research. New York: Springer.
    7. Shoesmith, J., Hook, J. D., Parsons, A. F., Hurst, G. A. (2020). Organic Fanatic: A Quiz-Based Mobile Application Game to Support Learning the Structure and Reactivity of Organic Compounds. Journal of Chemical Education, 97(8): 2314-2318.
    8. Siswaningsih, W., Firman, H., Assadi, Z., & Khoirunnisa, A. (2017). Development of Two-Tier Diagnostic Test Pictorial-Based for Identifying High School Students Misconceptions on the Mole Concept. In Journal of Physics: Conference Series, 812(1).

    45. Slapničar, M., Tompa, V., Glažar, S. A., Devetak, I. (2018). Fourteen-year-old Students’ Misconceptions Regarding the Sub-micro and Symbolic Levels of Specific Chemical Concepts. Journal of Baltic Science Education. 17(4): 620-632.

    1. Üce, M., & Ceyhan, İ. (2019). Misconception in Chemistry Education and Practices to Eliminate Them: Literature Analysis. Journal of Education and Training Studies. 7(3): 202-208.
    2. Zhang, Z., Muktar, P., Ong, C. I. W., Lam, Y., & Fung, F. M. (2021). CheMakers: Playing a Collaborative Board Game to Understand Organic Chemistry. Journal of Chemical Education, 98(2): 530-534.