داروی تلخ نظام آموزش و پژوهش کشور برای چرخش از مسیر نفت بنیان به مسیر دانش بنیان

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان

1 پژوهشگر مستقل فارغ التّحصیل دانشگاه بوعلی

2 گروه علوم اقتصادی، دانشکدۀ علوم اجتماعی و تربیتی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

چکیده

هدف مطالعه، شناسایی و معرفی «نقطۀ آغازین» چرخش نظام آموزش ­و پژوهش کشور از مسیر تاریخی نامطلوب (تقلید سطحی و نفت‌بنیان از نوآوری­های جهان مدرن) به مسیر مطلوب (توسعه دانش‌بنیان) است. نظر به ابهامات و پیچیدگی­های نظری «چیستی نقطه شروع اصلاح فرد یا جامعه­ای که در یک مسیر تاریخی نامطلوب قرار گرفته است»، با استفاده از مطالعات کتابخانه­ای، به بررسی دیدگاه صاحب­نظران عرصه­های موفقیت، عرفان اسلامی و توسعه در مورد نقطه آغازین تبدیل شدن یک فرد یا جامعه ناموفق، گمراه و عقب­مانده به یک فرد یا جامعه موفق، متعالی و توسعه­یافته پرداخته ­شد. برخی صاحب­نظران شناخته شده حیطه­های موفقیت، عرفان اسلامی و توسعه به طور مشخص به این مهم پرداخته و نقطه آغازین متحول شدن یک فرد یا جامعه ناموفق و عقب‌مانده به یک فرد یا جامعه موفق و توسعه­یافته را به ترتیب با استفاده از مفاهیم «نوشیدن داروی تلخ»، «توبه یا یَقَظَه» و «تغییر در روش فکر کردن» معرفی کرده­اند که همگی آن‌ها را می­توان توضیح یک تحول واحد از زوایای مختلف دانست: «پذیرش مسئولیت خود در رسیدن به وضع نامطلوب موجود». در آثار بسیاری از اندیشمندان دیگر نیز مطالبی وجود دارد که با این مفهوم همخوانی دارد. مطابق یافته­ها، نظام آموزش ­و پژوهش کشور به منظور چرخش از مسیر تاریخی ناکارآمد و نفت­بنیان به مسیر دانش­بنیان باید در گام اول، داروی تلخ را بنوشد، یعنی اولا، باید وخامت اوضاع خود را قبول کند و ثانیا، مسئولیت خود در رسیدن به نقطه نامطلوب کنونی را بپذیرد. فقط «نوشیدن این داروی تلخ» است که می­تواند آمادگی خروج از چرخۀ مزمن «تقلید کورکورانه و ناکارآمد از نوآوری­های جهان مدرن» را در ما ایجاد کند. در غیر این­صورت، چنانچه پیش از نوشیدن داروی تلخ مذکور به هر نوع اقدامات اصلاحی بپردازیم، باز هم «به گرد خویش می­گردیم و همان جا که بوده­ایم می­مانیم و چیزی که افزون می­شود خستگی و ملال و افسردگی است».

کلیدواژه‌ها


منابع
احسانی، وحید، اعظمی، موسی و نجفی، سیدمحمدباقر ) 1395 یا » توسعة دانشبنیان « .)
مسئله این است، رهیاف ، ت :» شِبهِدانش نفتبنیان « 26 ( 4 ،) 45 - 61 .
احسانی، وحید، اعظمی، موسی، نجفی، سیدمحمدباقر و سهیلی، فرامرز ) 1395 الف(.
اثربخشی پژوهشهای علمیِ داخلی بر شاخصهای توسعة ایران، پژوهشنامة پردازش و
مدیریت اطّلاعا ، ت 32 ( 2 ،) 319 - 347 .
( ___ 1396 الف(. اثربخشی پژوهشهای فزآیندۀ ایران در گسترش مرزهای دانش،
فصلنامة مطالعات مّی کتابداری و سازماندهی اطلاعا ، ت 27 ( 2 ،) 140 – 123 .
( ___ 1396 ب(. قابلیت اثرگذاری پژوهشهای علمیِ ایران بر اساس کیفیت بروندادهای
آنها، پژوهشنامة پردازش و مدیریت اطلاعا ، ت 32 ( 3 ،) 660 - 631 .
( ___ 1396 ج(. قابلیّت اثرگذاری پژوهشهای فزآیندۀ ایران بر توسعه کشور، پژوهشنامة
پردازش و مدیریت اطلاعا ، ت 33 ( 1 ،) 25 - 52 .
( ___ 1395 ب(. اثربخشی رشد فزآیندۀ پژوهشهای ایران بر میزان اتکای اقتصاد کشور به
درآمدهای رانتی، سخنرانی در دومین همایش ملی سنجش و ارزشیابی علم، دانشگاه
اصفهان، 7 و 8 بهمن.
احسانی، وحید و نجفی، سیدمحمدباقر ) 1396 در » غیرعلمی « با رویکردی » توسعة علم « .)
ایران؛ مطالعة موردی: نظام پاداشدهی رسمی، اقتصاد و جامع ، ه 14 ( 1 ،) 89 – 59 .
استیگلیتز، جوزف ) 1396 (. سیاستگذاری عمومی مناسب برای یک اقتصاد دانشبنیان،
)فرشاد مؤمنی و وحید احسانی، مترجم(، فصلنامة مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی،
7 ( 2 ،) 235 - 209 .
اشرف، احمد ) 1359 (. موانع تاریخی رشد سرمایهداری در ایران: دورۀ قاجاریه ، تهران:
زمینه، چاپ اول.
جوادی آملی، عبدالله ) 1391 (. جلسه درس اخلاق ) 11 / 08 / 1391 ،( بازیابی شده در تاریخ
24 فروردین 1394 ، پایگاه اطّلاع رسانی اسراء،
http://javadi.esra.ir/1391-08-11
111
حائری، عبدالهادی ) 1387 (. نخستین رویاروییهای اندیشهگران ایران با دو رویة تمدن
بورژوازی غرب. تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ پنجم.
خانیکی، هادی ) 1393 (. خانیکی: جامعة ایران با سطوح مختلفی از بحران و فساد اخلاقی
مواجه اس . ت بازیابی شده در تاریخ 30 اردیبهشت 1394 ، تارنمای شخصی هادی خانیکی،
http://www.khaniki.com/?p=316
خسروی، محمدامین، شریفاتی، محمدرضا و رحیمی، روحالله ) 1393 (. بررسی اثربخشی
رشد علمی ایران و پویایی علمی اقتصادی. پژوهشهای اجتماعی اسلام ، ی 20 ( 2 :) 102 –
79 .
داوری اردکانی، رضا ) 1390 (. دربارۀ علم، تهران: هرمس، چاپ اوّل.
( ___ 1384 (. ما و راه دشوار تجد،د تهران: نشرساقی، چاپ اول.
( ___ 1396 (. وقتی تفکر رونق ندارد، راه ناهموار می شود. دیدار با اعضای انجمن
اندیشه و قلم در فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایرا . ن بازیابی شده در تاریخ 5
خرداد 1397 ، وب سایت رضا داوری اردکانی،
http://rezadavari.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=667:2018-01-08-08-26-21&catid=41:2014-11-03-09-31-18&Itemid=18
سریعالقلم، محمود ) 1389 (. فرهنگ سیاسی ایرا . ن تهران: نشر فروزان روز، چاپ اول.
شایگان، داریوش ) 1391 (. آسیا در برابر غر . ب تهران: امیرکبیر، چاپ یازدهم.
شوماخر، ارنست فردریک ) 1389 (. کوچک زیباست: اقتصاد با ابعاد انسانی. )علی رامین،
مترجم(. تهران: سروش )انتشارات صدا و سیما(.
طباطبایی، سیدجواد ) 1384 (. دیباچهای بر نظریة انحطاط ایرا . ن تهران: نشر نگاه معاصر.
چاپ چهارم.
( ___ 1383 (. زوال اندیشة سیاسی در ایران؛ گفتار در مبانی نظری انحطاط ایرا . ن تهران:
انتشارات کویر. چاپ پنجم.
112
فتاحی، رحمتاللّه ) 1393 (. تقابل شاخصهای علمسنجی با شاخصهای توسعه
اقتصادی/اجتماعی. ]سخنرانی[. همایش ملّی سنجش علم: ارزشیابی و آسیبشناسی )برون-
دادهای علمی(. دانشگاه اصفهان، 31 اردیبهشت و 1 خرداد.
فدایی، غلامرضا ) 1398 (. اولین فرافکن، ابلیس اس . ت بازیابی شده در تاریخ 14 اردیبهشت
1398 ، صفحة اختصاصی دکتر غلامرضا فدایی در خبرآنلاین.
https://www.khabaronline.ir/news/1249902/
فراستخواه، مقصود ) 1395 (. ضرورت پایان دادن به روند کمیگرایی در دانشگا.ه بازیابی
شده در تاریخ 9 آذر 1396 ، تارنمای اطلاعات.
http://www.ettelaat.com/etiran/?p=251808
فکوهی، ناصر ) 1392 (. وضعیت علوم اجتماعی و انسانی در ایران اسفبار است!: گفت
وگو با ناصر فکوه . ی بازیابی شده در تاریخ 27 بهمن 1394 ، تارنمای انسانشناسی و
فرهنگ.
http://anthropology.ir/article/21123.html
قانعیراد، محمدامین ) 1394 (. اختلاف نظر قانعیراد و منصوری دربارۀ دانشگا.ه بازیابی
شده در تاریخ 12 مرداد 1395 ، خبرگزاری مهر.
https://www.mehrnews.com/news/3011138/
کاتوزیان، محمّدعلیهمایون ) 1377 (. اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیتی تا پایان سلسلة
پهلو . ی )محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، مترجم(. تهران: نشر مرکز. چاپ ششم.
کاوی، استفان ) 1393 (. هفت عادت مردمان مؤث . ر )گیتی خوشدل، مترجم(. تهران: نشر
پیکان. چاپ سیزدهم.
گلشنی، مهدی ) 1393 (. تب مقاله نویسی آفت است. سرآم ، د شماره 9 )اسفند 93 :) 77 -
72 .
مخبردزفولی، محمدرضا ) 1391 (. دبیرشورای عالی انقلاب فرهنگی: سرعت علم در ایران
بالاست، نگرانیم که کشورهای دیگر عقب بمانن . د بازیابی شده در تاریخ 6 مهر 1395 ،
تارنمای عصر ایران.
http://www.asriran.com/fa/news/223337
113
مرادی، محمدعلی ) 1389 (. شرایط حصول علم در ایران: درسگفتاری در باب شرایط
امکان یا امتناع علوم در ایرا . ن بازیابی شده در تاریخ 30 شهریور 1394 ، تارنمای
محمدعلی مرادی )فلسفه(.
http://www.phalsafe.com/detail/45
مصباح یزدی، محمدتقی ) 1390 (. در جستجوی عرفان اسلام . ی تدوین: محمدمهدی نادری
قمی. قم: انتشارات مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی)ره(.
معصومی همدانی، حسین ) 1382 (. پیشرفت علمی و توسعه علمی. مجموعه مقالات
همایش سیاستها و مدیریت برنامههای رشد و توسعه در ایران. تهران. موسسه عالی
آموزشوپژوهش مدیریت و برنامهریزی: 237 - 252 .
ملکوتی، سیدکاظم، ناصریپور، مسعود و نعمتیِانارکی، لیلا ) 1397 (. نقد یا نقض گذشتة
پژوهشی کشور. رهیاف . ت 28 ( 2 :) 35 - 21 .
ملکی، علی ) 1390 (. گذار از اقتصاد نفتی به اقتصاد دانشبنیان و تحلیل نقش سیاستهای
علم، فناوری و صنعت: مشخصات اقتصادهای نفتی. سیاستنامة علم و فناوری )نامة
سیاست علم و فناوری.( 1 ( 1 :) 60 - 43 .
ملکیان، مصطفی ) 1381 (. تأثیرات اجتماعی فهم نادرست از دین. بازتاب اندیش . ه شمارۀ
29 : 20 – 7 .
منصوری، رضا ) 1394 (. اختلاف نظر قانعیراد و منصوری دربارۀ دانشگا.ه بازیابی شده در
تاریخ 12 مرداد 1395 ، خبرگزاری مهر،
https://www.mehrnews.com/news/3011138/
( ___ 1397 (. ترویج دانش یا ترویج علم؟ بازیابی شده در تاریخ 23 خرداد 1398 ، وبگاه
رضا منصوری،
https://rmansouri.ir/
( ___ 1383 (. شناخت عوامل رشد پژوهش و نه موانع آن: یک چرخش بینش. رهیاف ، ت
32 ( 1 :) 36 - 29 .
( ___ 1390 (. عزم ملی برای توسعه علم در ایران وجود ندارد. بازیابی شده در تاریخ 26
تیر 1394 ، قدس آنلاین،
114
http://www.qudsonline.ir/news/28856/
( ___ 1389 (. معماری علم در ایرا . ن تهران: نشر دیبایه.
مؤمنی، فرشاد ) 1395 (. نقد و بررسی برنامه ششم توسعه توسط فرشاد مومنی و شهلا
کاظمی پور. سخنرانی در یکصدوپنجمین نشست تخصصی ماهانه بنیاد باران در محل
مرکز همایش های بین المللی رایزن. 6 آذرماه 1395 . بازیابی شده در تاریخ 20 تیر
1396 ، تارنمای بنیاد باران.
http://www.bonyadbaran.com/news
مؤمنی، فرشاد و نقش تبریزی، بهرام ) 1394 (. اقتصاد ایران در دوران دولت مل . ی تهران:
نشرنهادگرا.
نورث، داگلاس سیسیل ) 1377 (. نهادها، تغییرات نهادی و عملکرد اقتصاد . ی )محمّد رضا
معینی، مترجم(، تهران: انتشارات سازمان برنامه و بودجه، چاپ اول.
( ___ 1379 (. ساختار و دگرگونی در تاریخ اقتصاد . ی )غلامرضا آزاد )ارمکی(، مترجم(،
تهران: نشرنی، چاپ اول.
هراری، یووال نوح ) 1397 (. انسان خردمند؛ تاریخ مختصر بش . ر )نیک گرگین، مترجم(،
تهران: فرهنگ نشر نو، چاپ دوازدهم.
وکیلی، هادی و هادیان رستانی، الهه ) 1387 (. مراحل سیر و سلوک عرفانی از منظر امام
خمینی )س(. پژوهشنامة متی ، ن 10 ( 4 :) 148 – 127 .
ویلیامسون، الیور ای ) 1381 (. اقتصاد نهادگرایی جدید: دستاوردهای گذشته و نگاهی به
فرارو. )محمود متوسلی، مترجم(، فصلنامة برنامه و بودج ، ه 7 ( 1 :) 3 - 41 .
Mahdavy, H. (1970). The patterns and problems of economic development in rentier states: the case of Iran, in Cook, M.A., Studies in the Economic History of the Middle, London: Oxford University Press: 428-467.
Margolis, S. and Liebowitz, SJ. (1998). Path dependence, New Palgrave Dictionary of Economics and Law, London: Palgrave MacMillan.
Martin, R. and Sunley, P. (2006). Path dependence and the evolution of the economic landscape. Journal of Economic Geography, 6(4): 395-438.
North, D.C. (1993). Five propositions about institutional change. Economics Working Paper Archive at WUSTL.