ممقدمه: انجمن‌های علمی در نظام علم و فناوری (S&T) نقشی محوری در تولید دانش، تقویت همکاری‌های میان‌رشته‌ای و پیوند دانشگاه، صنعت و دولت ایفا می‌کنند و از این رهگذر به پیشرفت علمی کشورها یاری می‌رسانند. در این چارچوب، بررسی تجربه کشورهایی با نظام‌های پیشرفته علمی می‌تواند چشم‌اندازهای ارزشمندی برای بازاندیشی در سیاست‌گذاری انجمن‌های علمی فراهم آورد.
هدف: پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی سازوکارهای حکمرانی انجمن‌های علمی در استرالیا و نیوزیلند را واکاوی می‌کند تا الگوهای موفق این دو کشور را برای بهبود سیاست‌ها و عملکرد انجمن‌های علمی ایران استخراج کند.
روش: مطالعه به روش تحلیل کیفی و بر پایه یک چارچوب سه‌سطحی انجام شده است که سطوح «سیاست‌گذاری»، «ساختار و حکمرانی» و «فرآیندهای عملیاتی» را در بر می‌گیرد. داده‌ها از طریق تحلیل محتوای اسناد سیاستی و سازمانی دو کشور گردآوری و در قالب مقایسه تطبیقی سازمان‌دهی و تفسیر شده‌اند.
یافته‌ها: موفقیت انجمن‌ها در هر دو کشور متکی بر ترکیبی از استقلال نهادی، تنوع‌بخشی به منابع مالی، شفافیت و پاسخ‌گویی، و تعامل پویا با ذی‌نفعان است. نظام حقوقی انجمن‌ها در استرالیا ساختاری دو‌سطحی (ملی–ایالتی) دارد که انسجام، نظارت، و پاسخگویی بیشتری ایجاد می‌کند، در حالی‌که نظام نیوزیلند از انعطاف‌پذیری قانونی بالاتر و مشارکت داوطلبانه گسترده‌تری برخوردار است. تحلیل داده‌ها نشان داد که تلفیق ویژگی‌های برجسته این دو الگو — تمرکز راهبردی استرالیا و انعطاف اجرایی نیوزیلند — می‌تواند به‌عنوان چارچوبی کارآمد برای بازآفرینی حکمرانی انجمن‌های علمی در ایران مورد توجه قرار گیرد.
نتایج: نتایج پژوهش حاکی از آن است که طراحی الگوی بومی حکمرانی انجمن‌های علمی در ایران مستلزم ترکیب هوشمندانه سیاست‌گذاری ملی با اختیارات محلی و صنفی است. این مدل «متمرکز–منعطف» از یک‌سو انسجام، شفافیت و پاسخ‌گویی نظام را تضمین می‌کند، و از سوی دیگر امکان انطباق با تفاوت‌های حوزه‌ای و تخصصی را فراهم می‌آورد.