انجمن ترویج علم ایران ترویج علم 2251-9033 17 1 2026 03 21 Citizen Science and Scientific Citizenship: A Conceptual Reflection on Public Engagement in Science علم شهروندی و شهروندی علمی: بازاندیشی مفهومی در مشارکت عمومی در علم 246030 10.22034/popsci.2026.246030 FA اکرم قدیمی دانشیار موسسه تحقیقات سیاست علمی کشور ، تهران ، ایران خشایار بوربوری پژوهشگر پسادکتری، بنیاد علم ایران، تهران، ایران Journal Article <strong><span>Objective:</span></strong> This paper aims to conceptually rethink and clarify the theoretical distinctions between “citizen science” and “scientific citizenship” within the framework of Science and Technology Studies (STS), and to examine their implications for science and technology policy. <strong><span>Methodology:</span></strong> This theoretical-analytical study employs a systematic conceptual analysis, integrating Walker and Avant’s attribute-based approach with Rodgers’ evolutionary approach. By conducting an analytical review of the literature, the study identifies and examines the theoretical assumptions and models of public participation inherent in both concepts. <strong><span>Findings:</span></strong> The findings indicate that despite theit overlappingly or synonymously use in the literature, these two concepts possess fundamental ontological differences. “Citizen science” primarily focuses on the methodological participation of citizens in research processes, such as data collection, observation, and monitoring. In contrast, “scientific citizenship” refers to the rights-based agency of citizens in evaluating, critiquing, and directing science and technology priorities and policies. Accordingly, citizen science predominantly operates within the domain of <span> </span>“knowledge production,” whereas scientific citizenship belongs to the realm of “science governance.” <strong><span>Conclusion:</span></strong> The results demonstrate that distinguishing between “participation in knowledge production” and “participation in knowledge governance” is essential for a more nuanced understanding of the science-<span dir="RTL" lang="AR-SA">‌</span>society relationship. “Scientific citizenship” can be viewed as a normative expansion of citizen science, the realization of which requires institutional transformations and the opening up of the scientific system. This conceptual differentiation is a prerequisite for designing more effective policies to enhance public engagement. <strong><span lang="FA">هدف:</span></strong><span lang="FA"> هدف این مقاله، بازاندیشی مفهومی و تبیین تمایزات نظری میان دو اصطلاح «علم شهروندی» و «شهروندی علمی» در ادبیات مطالعات علم و فناوری (</span><span dir="LTR">STS</span><span lang="FA">) و بررسی دلالت‌های آن برای سیاست‌گذاری علم و فناوری است.</span> <strong><span lang="FA">روش‌شناسی:</span></strong><span lang="FA"> این پژوهش از نوع نظری-تحلیلی است و با بهره‌گیری از روش تحلیل مفهومی نظام‌مند (تلفیقی از رویکرد ویژگی‌محور واکر و آوانت و رویکرد تکاملی راجرز) انجام شده است. در این فرآیند، ضمن مرور تحلیلی ادبیات موجود، مفروضات نظری و الگوهای مشارکت عمومی نهفته در این دو مفهوم شناسایی و مورد واکاوی قرار گرفته‌اند.</span> <strong><span lang="FA">یافته‌ها:</span></strong><span lang="FA"> یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که این دو مفهوم، علیرغم کاربرد هم‌پوشان یا مترادف در ادبیات، تفاوت‌های ماهوی بنیادینی دارند. «علم شهروندی» عمدتاً بر مشارکت روش‌شناختی شهروندان در فرآیندهای پژوهشی نظیر گردآوری داده، مشاهده و پایش متمرکز است. در مقابل، «شهروندی علمی» به کنشگریِ صاحب‌حقِ شهروندان در ساحتِ ارزیابی، نقد و جهت‌دهی به اولویت‌ها و سیاست‌های علم و فناوری اشاره دارد. بر این اساس، علم شهروندی عمدتاً در قلمرو «تولید دانش» و شهروندی علمی در قلمرو «حکمرانی علم» جای می‌گیرند.</span> <strong><span lang="FA">نتیجه‌گیری:</span></strong><span lang="FA"> نتایج نشان می‌دهد که تفکیک میان «مشارکت در تولید دانش» و «مشارکت در حکمرانی دانش»، برای فهم دقیق‌تر رابطه علم و جامعه ضروری است. «شهروندی علمی» را می‌توان بسط هنجاری علم شهروندی دانست که تحقق آن مستلزم دگرگونی‌های نهادی و گشودگی نظام علمی است؛ تمایزگذاری میان این دو، پیش‌شرط طراحی سیاست‌های کارآمدتر برای ارتقای مشارکت عمومی است.</span>