ترویج علم

ترویج علم

چگونگی آموزش مفاهیم نجومی در کتاب‌های علوم تجربی ایران و مقایسه آن با کشورهای OECD

نوع مقاله : مروری

نویسندگان
1 دکتری نجوم و اختر فیزیک، قطب کشوری نجوم ناحیه هفت آموزش و پرورش، مشهد، ایران
2 دکتری فیزیک، قطب کشوری نجوم ناحیه هفت آموزش و پرورش، مشهد، ایران
3 گروه فیزیک، دانشکده علوم پایه، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی،لویزان، تهران، ایران
چکیده
هدف: تحلیل کمی و کیفی کتابهای درسی علوم ایران از گذشته تا امروز در مبحث نجوم، مقایسه آنها با کتابهای کشورهای OECD، چین و آفریقای جنوبی، و در نهایت، شناسایی نقاط ضعف و قوت آنهاست.
روش: پژوهش به روش تحلیل محتوا انجام شد. جامعه آماری، کلیه محتوای مبحث نجوم کتابهای درسی علوم تجربی در دوره های تحصیلی ابتدایی و متوسطه اول بود. کل جامعه به صورت نمونه آماری انتخاب شد.
یافته‌ها: در این پژوهش، ابتدا سیر تحولی محتوای آموزشی نجوم در برنامه درسی ایران از سالهای 1306 تا 1380 بررسی شد. همچنین کتابهای علوم دوره ابتدایی و متوسطه اول که در سالهای 1402-1401 نوشته شده است، از نظر تعداد صفحات، اصطلاحات تخصصی و موضوعات نجومی، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت و نتایج حاصل از هر دو دوره با هم مقایسه شد. سپس، محتوای نجومی هر دوره با محتوای نجومی کشورهایOECD، چین و آفریقای جنوبی مقایسه شد.
نتایج: تحلیل داده ها نشان داد، میزان مطالب نجومی در دوره اول متوسطه(5.73 درصد از کل محتوای کتاب‌ها) اندکی بیشتر از دوره ابتدایی(5.27 درصد از کل محتوای کتاب‌ها) است. از طرفی، تعداد اصطلاحات نجومی استفاده شده در دوره متوسطه اول (48 اصطلاح) نسبت به دوره ابتدایی (20 اصطلاح) بیش از دو برابر افزایش یافته است، بطوریکه مطالب نجومی در دوره ابتدایی در 7 عنوان اصلی با 18 زیر عنوان طبقه بندی شده، اما در دوره متوسطه اول مطالب در 11 عنوان اصلی با 48 زیر عنوان تنظیم شده است. این نتایج حاکی از آنست که در دوره متوسطه اول بیشتر به مباحث نجوم پرداخته شده است. از طرفی، نتایج بخش آخر پژوهش نشان داد که در کتابهای کشورهای OECD، چین و آفریقای جنوبی، موضوعات مهم و به روزی از گرانش، کیهان شناسی، نجوم رادیویی و اختر زیست شناسی مطرح می‌شود، اما در محتوای نجومی کتاب‌های ایران هیچ اشاره‌ای به آن‌ها نمی‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

احمدی، غلامعلی(1385). بررسی میزان همخوانی بین سه برنامه­ی درسی قصد شده، اجرا شده و کسب شده در برنامه جدید آموزش علوم دوره ابتدای، فصل نامه تعلیم و تربیت، 86، 51  
داندیس، دونیس (1367). مبادی سواد بصری، ترجمه مسعود سپهری .تهران: نشر سروش
زمانی، بی­بی­عشرت و اسفیجانی، اعظم (1385). کاربرد گرافیک در آموزش مفاهیم فیزیکی در کتابهای درسی علوم مقطع ابتدایی کشورهای ایران، آمریکا و انگلستان به منظور پرورش روحیه جستجوگری در دانش آموزان. مجله علوم تربیتی و روان شناسی، ۳، 95-118.
شریفی نجف آبادی، رسول (1399). تحلیل محتوای نجوم در کتاب­های دوره­های ابتدایی و اول متوسطه، فصلنامه آموزش پژوهی، دوره هشتم، شماره 30، 58-74
شکرباغانی، اشرف السادات. بدریان، عابد و وصالی، منصور(138۹). طرح امکان سنجی آموزش نجوم مبتنی بر فرهنگ و تمدن اسلامی در دوره آموزش عمومی و متوسطه. موسسه پژوهشی برنامه­ریزی درسی و نوآوریهای آموزشی. ۳۴، 184-157
عظیمی،سید امین. و سلیمانی، نسیم (1400). مطالعه تطبیقی کتاب­های علوم ابتدایی ایران و روسیه با رویکرد توجه به مهارتهای فرایندی، نشریه پژوهش در نظام های آموزشی، 52، 110-100
علیرضایی، مریم (۱۳۸۵). جایگاه هویت ملی و دینی در کتب درسی دوره متوسطه. پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه بیرجند، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
فتحی،کوروش و اجارگاه ( 1395).  اصول و مفاهیم اساسی برنامه ریزی درسی. تهران: انتشارات علم استادان
قادری، مصطفی(1388). تحلیل تطبیقی کتابهای درسی و راهنمای معلم علوم دوره ابتدایی ایران و کتابهای درسی "علم در هر زمان"، مجله علوم تربیبی، 1، 22-۳
مجیدی، موسی (۱۳۶۴). تاریخچه مختصر کتاب‌های درسی و سیر تحول آن در ایران (از دارالفنون تا امروز)، فصلنامه تعلیم و تربیت (آموزش‌وپرورش)، ۴، 95-65
ملک عباسی، منصور (1397). تاریخچه آموزش نجوم در مدارس ایران، نگاهی به گذشته آموزش نجوم، رشد آموزش علوم زمین، شماره 83، ص11-17
نجمی، رضا (۱۳۱۶). هیئت مخصوص دبیرستانها، تهران: شرکت چاپخانه فردوسی
نظری، آرزو. مهدوی،سمانه. غیجی، مبینا. شهری،منا. رحمانی، هادی. شیرازی،رضا (۱401).تحلیل محتوای کتاب علوم تجربی پایه چهارم ابتدایی از منظر فعال و غیرفعال بودن بر مبنای الگوی ویلیام رومی، فصل نامه مطالعات روانشناسی و علوم تربیتی، ۱، 865-877
هیوی، باقر(۱۳۵۲).  هیئت (کتاب درسی)، سال پنجم رشته ریاضی (دبیرستان).
یارمحمدیان،محمد.کیامنش،علیرضا (1379). بررسی و تحلیل سومین مطالعه بین المللی (تیمز) و پژوهشهای مرتبط با آن در بخش آموزش علوم،  نشریه آموزه ، 5، ۱۸-۷
Coward, D. M., Heary, A., Venville, G., Todd, M., Laas-Bourez, M., Zadnik, M.,Longnecker, N. (2011). The Zadko telescope: A resource for science education enrichment. Advances in Space Research, 47(11), 1922–1930.
Crawford, L.A. (2013). The Intellectual and Social Benefits of Astrobiology (Regardless of Whether
Extraterrestrial Life is Discovered or Not)
Lavonen, J., Byman, R., Juuti, K., Meisalo, V., & Uitto, A. (2005). Pupil interest in physics:
A survey in Finland. Nordic Studies in Science Education, 1(2), 72-85–85.
Martin, M. O., Mullis, I. V. S., Foy, P., & Hooper, M. (2016). TIMSS 2015 International Results in Science.Retrieved from Boston College, TIMSS  PIRLS International Study Center website:
http://timssandpirls.bc.edu/timss2015/internationalresults/
 Pasachoff, J. M., & Percy, J. R. (2005). Teaching and learning Astronomy : effective
strategies for educators worldwide. Cambridge : Cambridge University Press.
Salimpoor,S. & Fitzgerald,M D(2022) A Social Semiotic Perspective on the Role of Culture in Astronomy, Education  https://doi.org/10.1007/s11191-022-00389-1 
Salimpoor,S., Fitzgerald,M.,  Bartlet,S.& Mckinnon D(2021) The Gateway Science: a Review of Astronomy in the OECD School Curricula, Including China and South Africa  https://10.1007/s11165-020-09922-0
Trumper, R. (2006). Teaching future teachers basic astronomy concepts seasonal
changes at a time of reform in science education. Journal of Research in Science
Teaching, 43(9), 879–906.
 
 
 
Arezoo   tajmohammadi, PhD in Astronomy and Astrophysics, National Astronomy pole, District seven Education Department, Mashhad, Iran.
 Vahid Ragheb, PhD in physic, National Astronomy pole, District seven Education Department, Mashhad, Iran Fatemeh Ahmadi , Associate Professor of Physics, Shahid Rajaee Tarbiat University, Tehran, Iran.