رویکردهای نظری متفاوت به آسیب‌پذیری جامعه در برابر خطرات طبیعی

نوع مقاله: مقاله ترویجی

نویسندگان

1 هیئت علمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور

2 کارشناسی ارشد جغرافیای روستایی

چکیده

تاکنون، در ادبیات مربوط به آسیب­ پذیری جوامع در مقابل خطرات طبیعی، بر سه رویکرد یا پارادایم فکری تأکید شده است. دیدگاه نخست به خطرات طبیعی به عنوان «عمل خداوند» می­ نگرد و آن را یا نشانی از عقوبت خداوند در مقابل گناهان انسان می ­داند، یا نشانی از آخرالزمان، یا فرصتی برای تبلیغ دین و نزدیک کردن مردم به خداوند. با وقوع زلزله لیسبون در پرتغال بود که برای نخستین بار این دیدگاه به پرسش گرفته شد و مفاهیم «طبیعت» و «نیروهای طبیعی» جایگزین مفهوم «فراطبیعت» شدند. این تحول نقطه آغاز رویکرد دوم بود که به خطرات طبیعی به عنوان «عمل طبیعت» می­ نگرد. این رویکرد، به زبان توبین و مونتز، تمام مسئولیت فجایع طبیعی را به فرایندهای جهان ژئوفیزیکی نسبت می­دهد و ریشه مرگ­های گسترده و ویرانی حاصل از فجایع را در نیروهای غلیان کرده طبیعت جستجو می­ کند. در این رویکرد، به فجایع طبیعی به عنوان پدیده ­های تصادفی (اتفاقی­) نگریسته می ­شود که به لحاظ اخلاقی بی­ خاصیت و بی­ اثرند. این رویدادها رویدادهای اتفاقی­ اند که فراتر از کنترل انسان­ اند. به طور خلاصه، تأکید بر این نکته است که طبیعت تبدیل به یک پدیده منفی و شرور شود. در پاسخ به نقصان­ های این دو رویکرد، رویکرد سوم شکل گرفت که به فرایند تبدیل شدن خطر طبیعی به فاجعه به عنوان «عمل جامعه» نگاه می­ کند. بنا به این رویکرد، «بلایا رویدادهای اجتماعی­ اند»: آنها ریشه در الگوهای سکونت انسانی، فرایندهای سیاسی- اجتماعی، نظام باورهای حاکم بر جوامع و خطاهای فناورانه دارند. تأثیرات آنها نیز به طور تصادفی در جامعه توزیع نمی ­شود، برعکس پیامدهای این رویدادهای ویرانگر در راستای محورهایی همچون طبقه، نژاد، جنسیت و ... نظم و الگو می­ یابد. در این مقاله، با شرح دقیق مفروضات و منطق درونی هر یک از این رویکردها، می­ کوشیم نشان دهیم برخورد با خطرات طبیعی نیازمند فراتر رفتن از مباحث موجود و دست یافتن به نظریه­ ای است که مسائلی از قبیل کیفیت کالبدی جامعه (اعم از ابعاد سازه­ای و غیرسازه­ای آن)، مسئله نظم نهادی جامعه، مسئله مشارکت اجتماعی، مسئله باورهای فرهنگی، مسئله نظم اقتصادی و بالاخره مسئله عدالت را در کانون خود جای دهد.

کلیدواژه‌ها


آرون، ر. (1372). مراحل اساسی اندیشه در جامعه‌شناسی. ترجمه باقر پرهام. چاپ سوم. تهران: نشر انقلاب اسلامی.
دورکیم، ا. (1369). درباره تقسیم کار اجتماعی. ترجمه باقر پرهام. چاپ اول. تهران: کتابسرای بابل.
فی، ب. (1381). فلسفه امروزین علوم اجتماعی. ترجمه خشایار دیهیمی. چاپ اول. تهران: طرح نو.
کوزر، ل. (1372). زندگی و اندیشه بزرگان جامعه‌شناسی. ترجمه محسن ثلاثی. چاپ چهارم. تهران: انتشارات علمی.
همیلتون، پ. (1378). تالکوت پارسونز. ترجمه علی برزگر. چاپ اول. تهران: نشر مرندیز.
Alexander, D. (2000).  Confronting Catastrophe.  New York: Oxford University Press.
Bankoff, G. (2001). Rendering the World Unsafe: ‘Vulnerability’ As Western Discourse. Disasters. 25 (10): 19-35.
Bankoff, G. (2003). Cultures of Disaster: Society and natural hazard in the Philippines, London: Routledge Curzon.
Bankoff, G. (2003). Vulnerability as a Measure of Change in Society. International Journal of Mass Emergencies and Disasters. 21:5-30.
Barton, A. H. (1969). Communities in Disaster: A Sociological Analysis of Collective Stress Situations. Garden City. NY: Doubleday and Company, Inc.
Blaikie, P., Cannon, T., Davis, I., and Wisner, B. (1994).  At Risk: Natural Hazards, People’s Vulnerability, and Disasters.  London: Routledge.
Burton, I., Kates R., and White, G. (1993). The Environment as Hazard (2nd ed.).  NY:  Guilford Press.
Cannon, T. (1994). Vulnerability Analysis and the Explanation of ‘Natural’ Disasters.   Chapter 2 (pp. 13-30) in Disasters, Development and Environment, A. Varley (ed.).  London:  Wiley.
Cannon, T. (2000).  Vulnerability Analysis and Disasters.  In: D. J. Parker, ed., Floods, Vol. 1, pp. 45-55.  London: Routledge.
Choate, F. (2005). 2005 Hurricane Season: Hurricanes Katrina, Rita, and Wilma. What Will It Take to Make People Repent? www.repentnow. com.
Dombrowsky, W. R. (1998).  Again and Again – Is a Disaster What We Call a ‘Disaster’?  Chapter 3 in What Is A Disaster.  E. L. Quarantelli (ed.).  London and NY:  Routledge. 
Drabek, T. E. (1986). Human System Response to Disaster: An Inventory of Sociological Findings. New York: Springer‐Verlag.
Dudley, E. (1993).  The Critical Villager: Beyond Community Participation.  London: Routledge.
Dunlap, R. and et al. (2007). Environmental sociology. in Clifton, D. Bryant and Dennis, L. Peck (ed,), 21st Century Sociology: A Refrence Handbook, Sage publication.
Duran, L. R. (Center for Co-ordination for Disaster Prevention in Central America).  (1999).  The Social Impact of Disaster.  Pp. 16-18 in Ingleton.
Dynes, R. R.  (1993). Disaster Reduction: The Importance of Adequate Assumptions about Social Organization.  Sociological Spectrum, Vol. 13, pp. 175-192. 
Dynes, R. R.  (1997). The Lisbon Earthquake in 1755:  Contested Meanings In The First Modern Disaster.  Newark, DE:  University of Delaware, Department of Sociology and Criminal Justice, Disaster Research Center, Preliminary Paper 255.  Downloadable from:  www.udel.edu/DRC/ preliminary/255.pdf (32 pages)
Dynes, R. R. (1994).  Community Emergency Planning: False Assumptions and Inappropriate Analogies. International Journal of Mass Emergencies and Disasters
Dynes, R. R. and Drabek, T. E. (1994). The Structure of Disaster Research: Its Policy and Disciplinary Implications. International Journal of Mass Emergencies and Disasters12:5-23
Erikson, Kai. , 1989. A New Species of Trouble – The Human Experience of Modern Disasters.  New York and London:  W.W. Norton & Company.
Fordham, M. (1998). Participatory Planning for Flood Mitigation: Models and Approaches. Australian Journal of Emergency Management (summer): pp. 27-33.
Fordham, M. and et al. (2010). Understanding Social Vulnerability, in Deborah. s. k. and et al. (ed.). Social Vulnerability, New York: CRC Press.
Fritz, C. E. (1961). Disaster. Pp. 682-694 in Contemporary Social Problems, edited by R. K.Merton and R. A. Nisbet. New York: Harcourt, Brace, and World.
Hewitt, K. (1995).  Sustainable Disasters?  Perspectives and Powers in the Discourse of Calamity.  In: J. Crush, ed., Power of Development, pp. 115-128.  London: Routledge.
Hewitt, K. (1998). Excluded Perspectives in the Social Construction of Disaster. Pp. 75-91 in E.L. Quarantelli (Ed.). Whatis a Disaster? Perspectives on the Question. New York: Routledge.
Hewitt, K. 1995. Excluded Perspectives in the Social Construction of Disaster. International Journal of Mass Emergencies and Disasters, 13:317-339.
Hewitt, K., 1996.  Regions of Risk: A Geographical introduction to disasters.  Harrow, Essex, UK: Longman.
Hewitt, K., ed. (1983).  ed., Interpretations of Calamity.  Boston: Allen and Unwin.
Hooke, W. (National Science and Technology Council).  (1999). Progress and Challenges in Reducing Losses From Natural Disasters. pp. 280-283 in Ingleton.
Kinsella, J. (2006). Shaking the Powers of Heaven. Omega Letter 53:9 (13 February). www.omegaletter.com.
Kreps, G. A. (1984). Sociological Inquiry and Disaster Research. Annual Review of Sociology, 10: pp. 309-330.
Marcus, I. and Cook, B. (2005). PA Sermon: Katrina Was Allah’s Punishment. (20 September). www.christdot.org.
Mileti, D.  (2001). Risk Assessment.  Presentation given April 1, 2001, National Symposium on Mitigating Severe Weather Impacts--Design for Disaster Reduction, Tulsa Convention Center, Tulsa OK, March 31-April 5.
Mileti, D. (1999).  Disasters by Design: A Reassessment of Natural Hazards in the United States.  Washington, D. C.: Joseph Henry Press.
Mileti, D. and et al. (1995). Toward An Integration of Natural Hazards and Sustainability. The Environmental Professional 17: 117-126.
Mileti, D. and et al. (1999). A Sustainability Framework for Natural and Technological Hazards. pp. 17-39 in Mileti (ed.). Disasters by Design. Washington, D.C.: Joseph Henry Press.
Mileti, D. and et al. (1995). “Toward An Integration of Natural Hazards and Sustainability.” The Environmental Professional 17: 117-126.
Mileti, D. and et al. (1999). A Sustainability Framework for Natural and Technological Hazards. Pp. 17-39 (Chapter 1) in Disasters by Design. Washington, D.C.: Joseph Henry Press.
Oliver-Smith, A. (1998). “Global Changes and the Definition of Disaster.” Pp. 177-194 in  E. L. Quarantelli (ed.). Whatis a Disaster? Perspectives on the Question. New York: Routledge.
Oliver-Smith, A. (1998). Global Changes and the Definition of Disaster. Pp. 177-194 in  E. L. Quarantelli (ed.). Whatis a Disaster? Perspectives on the Question. New York: Routledge.
Peek, L. (2008). Children and Disasters: Understanding Vulnerability, Developing Capacities, and Promoting Resilience. Children, Youth and Environments 18 (1): 1-29.
Peek, L. (2009). Age. Pp.155-186 in Social Vulnerability to Disasters, edited by B. Phillips, D. S. K. Thomas, A. Fothergill, and L. Blinn-Pike. Boca Raton, FL: Taylor and Francis.
Phillips, B. D. (1993). Cultural Diversity in Disasters: Sheltering, Housing, and Long Term Recovery. International Journal of Mass Emergencies and Disasters, 11: 99-110.
Pickles, J. and ed., (1995).  Ground Truth: The Social Implications of Geographic Information Systems.  New York: Guilford.
Quarantelli, E. L.  (1987). What Should We Study?  Questions and Suggestions for Researchers about the Concept of Disasters.  International Journal of Mass Emergencies and Disasters (March), Vol. 5, No. 1, 7-32.
Quarantelli, E. L. (1978). Disasters: Theory and Research. Beverly Hills, CA: Sage.
Quarantelli, E. L. (1998). “Epilogue: Where Have We Been And Where Might We Go?” Pp. 234-2732 in E. L. Quarantelli (Ed.).  What is a Disaster? NY: Routledge.
Quarantelli. E. L. (Ed.). (1998). What is Disaster? London: Routledge.
Quarantelli. E. L. 1989. Conceptualizing Disasters from a Sociological Perspective. International Journal of Mass Emergencies and Disasters, 7: 243-251.
Reagan, D. R. (2005). Hurricane Katrina: The Prophetic Significance. Lamplighter 26:6 (October): 3–10.
Russell R. D., B. DeMarchi, and C. Pelanda. (1987). Sociology of Disasters: Contributions of Sociology to Disaster Research. Milan, Italy: Franco Angeli.
Russell, D. (1994).  Community Emergency Planning: False Assumptions and Inappropriate Analogies. International Journal of Mass Emergencies and Disasters.
Scandlyn, J. and et al. (2010). Theoritical framing of worldviews, values, and structural dimensions of disasters, in Deborah. s. k. and et al. (ed.). Social Vulnerability, New York: CRC Press.
Stallings, R. A. (1986). Reaching the Ethnic Minorities: Earthquake Public Education in the Aftermath of Foreign Disasters. Earthquake Spectra, 2: 695–702.
Steinberg, Ted.  2000.  Acts of God -- The Unnatural History of Natural Disaster in America.  Oxford:  Oxford University Press.
Stern, G. (2007). Can God Intervene? How religion explains natural disasters. United States, Praeger.
Tierney, K., Petak, W., and Hahn, H. (1988).  Disabled Persons and Earthquake Hazards.  Boulder, CO: Institute of Behavioral Science, Program on Environment and Behavior, Monograph, 46.
Tierney, Kathleen J, Michael K. Lindell and Ronald W. Perry. (2001). Facing the Unexpected:  Disaster Preparedness and Response in the United States.  Washington DC:  Joseph Henry Press. 
Tierney, Kathleen, Lindell M. and Perry, R. (2001). Facing the Unexpected: Disaster Preparedness and Response in the United States. Washington, D. C.: Joseph Henry Press. Downloadable at: www.nap.edu/catalog/ 9834.html.
Tobin, G. A. and Burrell E. Montz.  (1997). Natural Hazards:  Explanation and Integration.  New York and London:  The Guilford Press.
Toft, B. (1992). The Failure of Hindsight.  Disaster Prevention and Management, Vol. 1, No. 3, pp. 48-60.
Twigg, J. (Benfield Greg Hazard Research Centre, University College London).  (2001). Physician, Heal Thyself?  The Politics of Disaster Mitigation.  Disaster Management Working Paper #1.  http://bghrc.com.
Twigg, J. and Bhatt, M., (1998).  Understanding Vulnerability: South Asian Perspectives. London and Colombo: IT Publications.
Von Kotze, A. (1999).  A New Concept of Risk?  Pp. 33-40 in A. Holloway (ed.), Risk, Sustainable Development and Disasters.  Cape Town, South Africa: Periperi Publications.
Webb, G. (2007). The Sociology of Disaster. In Clifton, D. Bryant and Dennis, L. Peck (Ed.), 21st Century Sociology: A Refrence Handbook, Sage publication.
Wesley, J. (1730). The Cause and Cure of Earthquakes. Edited by George Lyons with corrections by Ryan Danker. Nampa, ID: Wesley Center for Applied Theology, Northwest Nazarene University. www.theamericanview.com/index.php?id=501.
White, G. F., R. W. Kates and Ian Burton. September/December (2001).  Knowing Better and Losing Even More:  The Use of Knowledge in Hazards Management.  Environmental Hazards, Vol. 3, Numbers 3-4, pp. 81-92.
Wisner, B. (2000). Capitalism and the Shifting Spatial and Social Distribution of Hazard and Vulnerability. Australian Journal of Emergency Management 16 (2): 44-50.
Wisner, B. (2001a).  NGOs and the Neoliberal State: Why Post-Mitch Lessons Didn’t Reduce El Salvador’s Earthquake Losses.  Disasters (forthcoming).
Wisner, B. (2001b).  Urban Social Vulnerability to Disaster in Greater Los Angeles.  In: S. Sassen, ed., volume on cities for UNESCO’s Encyclopedia of the Life Support Systems. Paris: UNESCO.
Wisner, B. (2001c).  Disasters: What the United Nations and its World Can Do. United Nations Chronicle 37, 4, pp. 6-9.
Witt, J. L.  (2001 April 3).  Keynote Presentation, Session III, National Symposium on Mitigating Severe Weather Impacts--Design for Disaster Reduction, Tulsa Convention Center, Tulsa OK, March 31 to April 4, 2001.